Serhat İllerinde Süt Ürünleri: Iğdır, Kars, Ağrı ve Ardahan'da hayvancılık ve peynircilik
15 Kasım 2026
Kars, Iğdır, Ağrı ve Ardahan Türkiye'nin kuzeydoğusunda, Serhat denilen sınır bölgesini oluşturur. Bölgenin yüksek yaylaları ve geniş meraları yüzyıllardır hayvancılığın, hayvancılıktan da peynirin temelidir. Yeni Yayla ürünlerini bu bölgenin geleneğine dayanarak Iğdır'daki tesisinde üretir ve sütü genellikle Iğdır'dan alır.
Iğdır: Doğu'nun Çukurovası
Iğdır, Türkiye'nin en doğusunda, Ağrı Dağı'nın eteğinde Aras Nehri'nin sulayıp beslediği geniş bir ovada yer alır. İklimi ve toprak yapısı birçok ürüne elverişli olduğu için “Doğu'nun Çukurovası” diye anılır. Bu ova, Doğu Anadolu'da pamuk tarımına elverişli tek yer olarak bilinir. Kışları çevre illere göre ılıman geçtiği için hayvanlar yılın daha uzun döneminde dışarıda otlar. Yazın ise hayvanlar Ağrı Dağı eteğindeki meralara ve yaylalara çıkar.
Iğdır İl Tarım ve Orman Müdürü'nün Eylül 2025'te Anadolu Ajansı'na verdiği bilgiye göre ilde yaklaşık 102 bin büyükbaş ve 1 milyon 150 bin küçükbaş hayvan var. Ovanın doğusundaki tuzlu topraklar nedeniyle hayvancılık yapanlar çoğunlukla dağ köylerini ve yaylaları tercih ediyor. Bir tez çalışmasına göre ilin göçer yetiştiricilerinin %86,8'i hayvanlarını Nisan'da meraya çıkarıyor, %75,3'ü Haziran'da yaylaya göçüyor.
Sütümüzü nasıl topluyoruz
Yeni Yayla'nın sütü Iğdır'daki köylerden gelir. Köylü üreticiler bölgenin yapısına uygun hayvanlar besler ve bu hayvanları meralarda otlatır. Biz bu sütü köylülerden tek tek toplar, Iğdır'daki tesisimizde kendimiz pastörize eder ve kaşarımızı, yöresel peynirlerimizi ve tereyağımızı bu sütle üretiriz.
Kars: kaşar ve gravyer
Anadolu Ajansı'nın Temmuz 2026 tarihli haberine göre Kars'ta 66 işletmede yılda yaklaşık 19 bin ton tescilli peynir, yani kaşar ve gravyer üretiliyor. Kars kaşarı 2015'te, Kars gravyeri 2024'te coğrafi işaret aldı. Gravyerin hikâyesi, İsviçreli peynirci David Moser'in 1878'de Boğatepe'yi ziyaret edip bölgeyi peynir yapımına uygun bulmasına dayanıyor. Kars Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı'na göre Türkiye'nin kaşar üretiminin yaklaşık %15'i Kars'ta yapılıyor (Nisan 2025). Kars ve Ardahan'da gravyer, taze kaşar, göbek kaşar, kaşar örgüsü, cevizli eski kaşar, deve dili ve çeçil gibi çeşitler üretiliyor.
Ağrı: geniş meralar ve tulum
SERKA'nın 2016 verisine göre Ağrı'da çayır ve mera alanlarının payı %48,8; Türkiye ortalaması ise %18,7. Coğrafi işaretli Ağrı Tulum Peyniri çiğ sütten yapılır, sütünün %90-95'i koyun sütüdür ve en az 4 ay olgunlaştırılır.
Ardahan: küçükbaş hayvancılığın yükselişi
2010-2023 arasında küçükbaş hayvan sayısı Ardahan'da %433, Kars'ta %238 arttı. Ardahan ve Kars'ta kaşar ve bal, yöresel gastronomik kimliğin parçası sayılıyor. Ardahan'da Zavot sığırı ve Gürcü keçisi gibi yerli ırklar, halk elinde koruma projelerinin konusu.
Bölgenin hayvanları
Doğu Anadolu'daki koyunların %61,1'i Morkaraman ırkıdır; Erzurum, Van, Ağrı, Kars ve Muş illerinde yaygındır. Sığırda Doğu Anadolu Kırmızısı bölgenin önemli yerli gen kaynaklarından biridir. Zavot ise Kars ve Ardahan çevresinde yetiştirilen yerli bir sığır ırkıdır.
Mera, iklim ve aroma
Iğdır'da kışın ılıman geçmesi hayvanların dışarıda otlama dönemini uzatır. Fransa'da yapılan araştırmalar, meranın bitki bileşimi değiştiğinde peynirin duyusal özelliklerinin de değiştiğini gösteriyor. İspanya'da koyun sütü ve peynirinde, kapalı beslenmeden dağ meralarında otlatmaya geçildiğinde terpen adı verilen aroma bileşikleri belirgin biçimde arttı. Bu bulgular başka dağ bölgelerinde elde edildi; Serhat için doğrudan bir karşılaştırma yok. Yine de bölgenin yayla peyniri geleneğinin neden mera ile birlikte anıldığını anlamaya yardımcı oluyor.
Doğadan
Kaşarlarımızın ve Çerkez, Çeçil, Dil ve Örgü peynirlerimizin içindekiler listesi kısadır: pastörize inek sütü, tuz ve şirden peynir mayası. Baharatlı göbek kaşarda ayrıca kekik ya da çörekotu, Van otlu peynirde Van yöresine özgü otlar bulunur. Şirden, peynir yapımında eskiden beri kullanılan mayadır.
Ürünlerimiz
Bu geleneğin peynirlerinden bazıları ürün sayfalarımızda:
- Göbek kaşar
- Taze teker kaşar
- Eski kaşar
- Çeçil peyniri
- Dil peyniri
- Örgü peyniri
- Çerkez peyniri
- Van otlu peynir
- Doğal tereyağı
Kaynaklar
- Milliyet/AA: Iğdır'da hayvan varlığı, 6 Eylül 2025
- YÖK Açık Bilim: Iğdır'da göçer hayvancılık çalışması
- TRT Haber: Iğdır'da yeniden pamuk ekimi
- Yeni Akit: Doğu'nun Çukurovası'nda pamuk
- Küre Ansiklopedi: Iğdır ilinin iklimi
- CNN Türk: Iğdır'da kışın otlatma
- Yeni Birlik/AA: Kars'ta tescilli peynir üretimi, 27 Temmuz 2026
- Ekonomi Gazetesi: Kars kaşar üretimi, 8 Nisan 2025
- İstiklal: Kars gravyeri coğrafi işaret aldı
- SERKA: Ağrı yatırım destek ve tanıtım stratejisi
- Türk Patent: Ağrı Tulum Peyniri coğrafi işaret belgesi
- Ekonomi Gazetesi: İllere göre hayvan varlığı, 2010-2023
- DergiPark: Kars ve Ardahan'da kaşar ve bal, gastronomik kimlik
- Yüzüncü Yıl Üniversitesi: Morkaraman koyunu
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü: Hayvancılık bölümü
- INRAE: Mera ve peynirin duyusal özellikleri
- Valdivielso ve ark. 2017: Mera ve terpenoidler