Kaşar peyniri: tanım, tarihçe, üretim ve çeşitler
15 Kasım 2026
Tanım
Kaşar, peynir mayasıyla pıhtılaştırılmış telemenin sıcak suda haşlanıp yoğurulmasıyla yapılan, taze ya da olgunlaştırılmış olarak satılabilen yarı sert bir peynirdir. Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (No: 2026/24), kaşarı "telemesi haşlanan peynirler" arasında sayar; haşlama en az 72 °C'deki tuzlu ya da tuzsuz su veya peyniraltı suyunda yapılır (Tebliğ metni).
Süt teknolojisinde bu grup "pasta filata" (plastik teleme) diye anılır. Grubun ortak özelliği, telemenin belli bir asitliğe ulaştıktan sonra haşlanıp yoğurulmasıdır (Ankara Üniversitesi ders notu). Türkiye'de beyaz peynirden sonra en yaygın üretilen peynirlerden biridir (Ardahan Göbek Kaşarı çalışması).
Adı ve tarihçesi
Kaşar, Balkanlar ve Akdeniz havzasındaki "kaşkaval" peynir ailesinin Türkiye'deki koludur. Aynı tip peynir Bulgaristan'da kashkaval, Yunanistan'da kasseri, İtalya'da caciocavallo adıyla bilinir (Çelebi ve Şimşek). Kaşkaval adının İtalyanca caciocavallo'dan geldiği düşünülür; Aromence "peynir" anlamındaki caș sözcüğüyle ilişkilendiren başka bir görüş de vardır, ancak adın sonundaki "kaval" açıklanamamıştır (Kashkaval maddesi). Köken tartışmalıdır.
Belgelerde kaşkaval, Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sine kadar iner. Malkara tescil belgesi, Seyahatname'de Malkara'nın kaşkavalıyla ünlü olarak anıldığını ve ilçenin Selanik–İstanbul yolu üzerinde önemli bir konaklama merkezi olduğunu kaydeder (TÜRKPATENT, Malkara Eski Kaşar Peyniri). İncelenen kaynaklarda, haşlayıp yoğurma tekniğinin (pasta filata) ilk ortaya çıktığı yer ve zaman için kesin bir tarih verilmiyor.
Serhat bölgesinde kaşarın geçmişi iki kaynakta farklı başlangıçlarla anlatılır:
- Akademik anlatıma göre Kars'ta peynircilik, 93 Harbi (Osmanlı-Rus Savaşı) sonrasında bölgede çalışan İsviçreli peynircilerin mandıralarda (zavot) yağ ve peynir üretmesiyle gelişti. 1878'den sonra Türkiye'ye gelen Terekeme ve Ahıska Türkleri, Rusya'da yaptıkları kaşar ve gravyer imalatını Kars'ta sürdürdü; İsviçreliler 1917 Rus Devrimi'nden sonra ayrıldı ve gravyer üretimi Karapapak üreticilere geçti (Avcı).
- Coğrafi işaret belgesine göre ilk Kars kaşarı 1926'da Kars merkeze bağlı Kümbetli köyünde üretildi. 1927–1933 arasında kırktan fazla imalathane açıldı; yerel çalışanlar ustaların yanında yamak olarak yetişerek usta oldu (TÜRKPATENT, Kars Kaşarı).
Kars kaşarı 14.02.2014'te başvurulan menşe adıyla 12.10.2015'te (No: 190) tescil edildi (Avcı).
Süt ve hammadde
Peynir Tebliği'ne göre kaşarın hammaddesi inek, koyun, keçi ve manda sütleri ile bunların uygun karışımlarıdır; farklı türlerin sütü karıştırılırsa türler etikette belirtilir (Tebliğ metni). Geleneksel olarak en kaliteli kaşarlar koyun sütünden yapılır; bugün koyun-inek karışımı da kullanılır, endüstriyel üretimde ise genellikle inek sütü tercih edilir (Ankara Üniversitesi ders notu).
Pastörizasyon en az 72 °C'de 15 saniye ya da 63 °C'de 30 dakikadır. Süt çiğ, termize ya da pastörize işlenebilir; olgunlaştırılmadan (taze) satılacak peynirin sütü ise en az pastörizasyon normunda ısıl işlem görür (Tebliğ metni).
Bir kilo göbek kaşarı yaklaşık 12 litre sütten elde edilir (Çakmakçı ve Tahmas Kahyaoğlu).
Üretim: haşlama ve yoğurma
Kaşarı beyaz peynirden ayıran adım, telemenin belli bir asitliğe ulaştıktan sonra sıcak suda haşlanıp yoğrulmasıdır; haşlama sırasında proteinin yapısı değişir (Çelebi ve Şimşek). Aşağıdaki akış ve rakamlar bir süt teknolojisi ders notundaki klasik üretime aittir (Ankara Üniversitesi ders notu).
- 1. Süt işleme: pastörizasyon (72–74 °C'de 15 saniye ya da 63–65 °C'de 30 dakika), mayalama sıcaklığına soğutma, %0,5 starter kültür (Streptococcus ve Lactobacillus), %0,01–0,015 kalsiyum klorür.
- 2. Pıhtılaştırma: 30–35 dakika ön olgunlaştırma; pH 6,40–6,45'te peynir mayası eklenir. Pıhtı yaklaşık 45 dakikada kesim olgunluğuna gelir (pH 6,30–6,35) ve bezelye iriliğinde kesilir.
- 3. Presleme ve asitleşme: telemeye kademeli ağırlık uygulanır (1 kg teleme için 1 kg ile başlayıp 15 kg'a kadar), toplam 1–2 saat, 15–20 °C. Presleme sonunda pH 5,25–5,30'dur; fermantasyon pH 5,0–5,05'e kadar sürer ve sonra haşlamaya geçilir.
- 4. Haşlama: teleme 3–5 mm kalınlıkta kesilir, %5–6 tuzlu suda 72–75 °C'de 3–5 dakika haşlanıp karıştırılarak tek kitle haline getirilir. Haşlama kıvamı sicim çekme ya da yaprak açma provasıyla anlaşılır.
- 5. Yoğurma: 2–3 dakika, içinde hava kalmayacak şekilde.
- 6. Göbek bağlama ve kalıplama: hamur kalıp boyuna göre kesilip yuvarlanır, paslanmaz çelik kalıplara yerleştirilir ve 12–24 saat dinlendirilir. Kalıplar ilk 1–2 saatte 5–6 kez çevrilir.
- 7. Tuzlama (olgun kaşar): kalıptan çıkan kaşarlar 2. günden itibaren, 12–15 °C ve %85–90 nemde, kalıp başına 13–15 g tuzla 10 gün boyunca tuzlanır.
- 8. Kabuk bağlama ve saklama: 15–19 °C'de 20 gün; saklama 5–7 °C ve %82–85 nemde yapılır. Vakumlu ambalaj kabuk oluşumunu büyük ölçüde engeller.
Teknolojisi gelişmiş işletmelerde haşlama ve yoğurma, telemeyi 0,5 cm kalınlıkta doğrayıp kendi kazanında haşlayan, yoğurup kalıplayan kaşkaval makinelerinde yapılır.
Olgunlaşma ve çeşitler
Kaşar taze ya da olgunlaştırılmış olarak satılabilir. Olgunlaştırılmamış kaşarda "taze" ibaresi kullanılabilir; "eski" ibaresi ise en az 120 gün olgunlaştırılarak üretilen kaşarlarda kullanılabilir (Tebliğ md. 17-d/3 ve 17-m; Tebliğ metni). Olgunlaştırılarak satılan peynirin etiketinde üretim tarihi ile olgunlaşma süresi yer alır. Kars ve Malkara coğrafi işaret belgeleri ise eski kaşar için en az 90 gün olgunlaşma koşar; bu iki hükmün bir arada nasıl uygulandığı bu yazıda değerlendirilmemiştir.
Olgunlaşma sırasında proteoliz, glikoliz ve lipoliz tepkimeleri kaşarın aromasını yoğunlaştırır (TÜRKPATENT, Kars Kaşarı). 90 günlük olgunlaşma izlenen bir çalışmada laktik asit, suda çözünür azot ve olgunlaşma oranı artış göstermiştir (Yüzüncü Yıl Üniversitesi çalışması). Aşağıdaki tablo, Kars kaşarı belgesinde olgunlaşma süresine göre verilen bileşim aralıklarıdır:
| Olgunlaşma | Kuru madde (g/100 g) | Tuz (g/100 g) | Yağ (kuru maddede, g/100 g) | Protein (g/100 g) |
|---|---|---|---|---|
| 3. gün | 54,5–58 | 2,3–3,1 | 43,1–46,86 | 24,8–27 |
| 30. gün | 57–61 | 2,7–3,5 | 47,27–50,86 | 25,5–28 |
| 60. gün | 58,5–63 | 2,8–3,5 | 48,1–51,3 | 26,5–28,5 |
| 120. gün | 59,5–63 | 3,3–3,5 | 48,1–51,3 | 26,5–28,5 |
| 180. gün | 60–63,5 | 3,4–3,5 | 48,1–52,35 | 26,5–29 |
Çeşit ve ad kullanımı şöyle özetlenebilir:
- Taze kaşar: olgunlaştırılmadan ya da kısa süre bekletilerek satılır. Aroması eski kaşara göre daha yumuşaktır.
- Eski kaşar: olgunlaştırılmış, sert yapılı kaşardır; adlandırma süresi yukarıda anlatılmıştır.
- Göbek kaşar: haşlanan hamurun elle yuvarlanıp üretilen kaşardır.
Standart ve mevzuat
Kaşar için güncel çerçeve Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği'dir (No: 2026/24). Tebliğ 10 Kasım 2026 tarihli ve 33426 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve 2015/6 sayılı eski tebliğin yerini aldı; yayımdan önce faaliyet gösteren işletmeler 30/4/2027'ye kadar yeni hükümlere uymak zorundadır ve o tarihe kadar eski tebliğ hükümleri uygulanır (Resmî Gazete, 10.11.2026; Tebliğ metni). Kaşarı ilgilendiren başlıca hükümler (madde numaraları tebliğ metnine göredir):
- Tanım (md. 4-ğ): kaşar; peynir mayasıyla pıhtılaştırılmış telemenin işlenmesiyle üretilen, olgunlaştırılmamış ya da olgunlaştırılmış olabilen, telemesi haşlanan peynirdir. Haşlama en az 72 °C'de yapılır (md. 4-g).
- Ad: olgunlaştırılmamış kaşarda "taze" ibaresi kullanılabilir (md. 17-d/3). En az 120 gün olgunlaştırılarak üretilen kaşarda "eski" ibaresi kullanılabilir (md. 17-m); aynı süre 2015/6 sayılı tebliğde de geçiyordu (Zonguldak İl Müdürlüğü duyurusu).
- Katkı ve enzim: haşlanan telemeli peynirlerde emülsifiye edici tuz kullanılamaz (md. 6-b); süt aromasına benzer aroma vericiler kullanılamaz (md. 9-2); proteolitik enzimler, lipazlar ve laktaz dışında enzim kullanılamaz (md. 13-2).
- Muhafaza: peynirler muhafaza, taşıma ve piyasaya arzda 10 °C'nin altında tutulur (md. 18-2).
- Etiket: yağlılık sınıfı ürün adıyla aynı yüzde ve puntoda yazılır (md. 17-ç); olgunlaşma durumu ürün adıyla birlikte belirtilir; olgunlaştırılarak satılan peynirde üretim tarihi ve olgunlaştırma süresi yer alır; yerel adlarla satılan peynirde coğrafi işaret haklarına aykırılık olmaz (md. 17-n). Etiketlerde "köy peyniri", "geleneksel peynir", "doğal peynir", "çiftlik peyniri" gibi ibarelere yer verilmez.
- Bileşim sınırları: nem ve tuz sınırları tebliğin Ek-4'ündedir; ekler bu yazıya alınmamıştır. Eski tebliğde (2015/6) taze kaşar için nem en çok %45, tuz kuru maddede en çok %3,0 idi; güncel değerler için yeni tebliğin eki kontrol edilmelidir.
Akademik çalışmalar kaşar için ayrıca TS 3272 Kaşar Peyniri Standardı'na (TSE, 1999) atıf yapar (Gida dergisi kaynakçası); standardın güncel durumu bu yazıda doğrulanmamıştır.
Serhat'ta aroma farkı
Serhat illerinde (Kars, Iğdır, Ağrı ve Ardahan) üretilen kaşarın kendine özgü aroması, tescil belgesinde birlikte anlatılan birkaç etkene bağlanır: mera, iklim ve rakım, süt, maya, el işçiliği ve olgunlaşma koşulları. Belge aromayı 32 bileşikle (aldehit, keton, ester, yağ asidi, terpen, hidrokarbon) tanımlar (TÜRKPATENT, Kars Kaşarı).
- Mera çeşitliliği: Serhat meralarında yaklaşık 1.600 çiçekli bitki türü bulunur; bunların yaklaşık 80'i endümik, yaklaşık 20'si nadirdir.
- Süt ve maya: Süt ağırlıklı olarak inek sütüdür; koyun ya da keçi sütü eklenebilir. Tam yağlı süt kullanılır, yağı alınmaz. Süt hayvansal mayayla (şimozin ve pepsin) pıhtılaştırılır. Avcı, yaz kaşarının aromasını doğal mayanın ve otun kokusunun verdiğini aktarır.
- El işçiliği: Haşlama süresi ustanın değerlendirmesiyle ve yaprak açma provasıyla belirlenir; yoğurma ve göbek bağlama elle yapılır.
- Doğal havalandırmalı ön olgunlaşma: Kaşarlar ekipman kullanılmadan, 12–18 °C ve %60–70 nemde, kuzey ya da kuzeydoğuya bakan pencereli odalarda 30–40 gün bekletilir ve belirli saatlerde karayel rüzgârına maruz kalır. Mandıralar 1.700 m ve üzeri rakımda olmalıdır. Ardından 2–8 °C'de 3–6 ay olgunlaşır.
Iğdır
Iğdır, Serhat Kalkınma Ajansı bölgesine (Kars, Ardahan, Ağrı, Iğdır) girer; ancak ova yapısı, iklimi ve hayvancılık düzeni Kars–Ardahan yaylalarından ayrılır.
- İdari tarih: Iğdır, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Beyazıt vilayetine bağlı bir nahiye merkeziydi; 1934'te kaza merkezi olarak Kars vilayetine bağlandı ve 27 Mayıs 1992'de 3806 sayılı kanunla kurulan ilin merkezi oldu (TDV İslâm Ansiklopedisi). Ardahan da 1992'ye kadar Kars'a bağlı bir ilçeydi ve Iğdır'la aynı gün, 27 Mayıs 1992'de 3806 sayılı kanunla il oldu (SERKA, Ardahan tarihçesi).
- Konum: Iğdır Ovası; Batı Iğdır, Doğu Iğdır ve Dil ovalarından oluşur ve 902 km²'dir. Ovanın ortalama yüksekliği 850 m, ilin yüzölçümü 3.588 km²'dir (Kibar vd., 2014). Kars kaşarı belgesi mandıralar için en az 1.700 m şartı koyar (yukarıdaki "Serhat'ta aroma farkı" bölümü).
- İklim: İl yarı kurak ve karasal iklimlidir. Uzun yıllar yağış ortalaması 266 mm, 1990–2012 sıcaklık ortalaması 12,5 °C'dir; ocak ayı ortalaması -3,1 °C, temmuz ayı ortalaması 26,4 °C'dir. Ovanın mikroklimasında turunçgiller dışında hemen her tarla ve bahçe bitkisi yetişir ve kış, Doğu Anadolu'nun diğer illerine göre fazla soğuk geçmez (Kibar vd., 2014). Başka bir çalışma yıllık yağışı 254,2 mm olarak verir (Temel ve Şahin, 2011).
- Mera: Toplam 358.800 ha arazinin 146.571 ha'ı (%40,86) çayır-merasıdır; ova yaklaşık %26'sını, dağlık ve parçalı alan %74'ünü kaplar. Aynı çalışma, erken ve aşırı otlatma ile iklim koşulları yüzünden meraların veriminin önemli ölçüde düştüğünü, bugün dekardan ortalama yaklaşık 50 kg kuru ot alındığını yazar (Temel ve Şahin, 2011). Serhat Kalkınma Ajansı'nın Kasım 2016 tarihli Iğdır stratejisi de yüzölçümünün %41'inin mera olmasına rağmen mera hayvancılığından çok çiftlik hayvancılığının yaygınlaştığını, ovadaki ve ovaya yakın meraların birçoğunun mera vasfı taşımadığını ve özellikle küçükbaş yetiştiricilerinin yazın hayvanlarını Ardahan ve Kars'a götürdüğünü belirtir (SERKA, 2016).
- Yayla göçü: Iğdır'da göçer koyun-keçi yetiştiricilerine yönelik bir anket çalışması (2016'da, Iğdır Damızlık Koyun-Keçi Yetiştiricileri Birliği'ne kayıtlı 2.363 işletmeden 174'üyle), katılanların %86,8'inin hayvanlarını nisanda meraya, %75,3'ünün haziranda yaylaya çıkardığını, %83,3'ünün eylülde yaylalardan döndüğünü ve %79,9'unun aralıkta hayvanları barınağa aldığını bildirir. Yaylalar il içinde ve Ağrı, Kars ve Ardahan illerindedir; yetiştiricilerin yaklaşık %81'i mera ve yaylaları kiralar. Çalışma süt ya da peyniri konu almaz (Savaş, Yılmaz ve Yanar, 2019).
- Hayvan varlığı ve süt: Sığır varlığı 93.655 baştır (TÜİK, 2024). 2019'da sağmal inek sayısı 58.958, inek sütü üretimi 164,16 bin tondur; bunun 79,35 bin tonu kültür, 77,63 bin tonu melez, 7,18 bin tonu yerli ırklardan gelir. Yonca üretimi 735.409 tonla (2024) Türkiye'de altıncı sıradadır. SERKA raporu Iğdır için koyun, keçi ve manda sayısı vermez; ilde süt toplama merkezi bulunmadığını, satışların genellikle üreticiden yerel toplayıcıya ya da mandıraya soğuk zincir olmadan yapıldığını yazar (SERKA, 2025).
Kaynaklar
- Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (No: 2026/24), Resmî Gazete 10.11.2026, 33426
- Tebliğ metni (Hukuki Haber)
- Zonguldak İl Müdürlüğü: Türk Gıda Kodeksi Peynir Tebliği (2015/6)
- TÜRKPATENT: Kars Kaşarı, Menşe Adı No: 190
- TÜRKPATENT: Malkara Eski Kaşar Peyniri, Menşe Adı No: 261
- Avcı, C.: Kaşar: Ekolojik Bir Kent İmgesi Örneği
- Çelebi ve Şimşek: Taze ve Olgunlaşmış Kaşar Peynirlerinde Bazı Kimyasal ve Tekstürel Özelliklerin Belirlenmesi
- Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi: Taze ve Olgunlaşmış Kaşar Peynirleri
- Çakmakçı ve Tahmas Kahyaoğlu (2023): Ardahan Göbek Kaşar Peynirinin Mikrobiyolojik, Fizikokimyasal ve Duyusal Özellikleri
- Kırklareli Eski Kaşar Peynirinin Bazı Karakteristik Özellikleri (GIDA)
- Ankara Üniversitesi, Süt Teknolojisi ders notu: Kaşar Peyniri Üretimi
- Valdivielso ve ark. (2017): Changes in terpenoid composition of milk and cheese from commercial sheep flocks
- Nofima: Terpenes in cow's milk and cultured cream from alpine rangeland
- Savaş, Yılmaz ve Yanar (2019): Iğdır İlinde Göçer Hayvancılık ve Bazı Yapısal Özellikleri
- Kibar, Kibar ve Sürmen (2014): Sıcaklık ve Yağış Değişiminin Iğdır İlinde Bitkisel Ürün Deseni Üzerine Etkileri
- Temel ve Şahin (2011): Iğdır İlinde Yem Bitkilerinin Mevcut Durumu, Sorunları ve Çözüm Önerileri
- Güzeler ve Koboyeva (2020): Doğu Anadolu Bölgesi'nde Üretilen Peynir Çeşitleri
- Serhat Kalkınma Ajansı (2025): Iğdır İli Süt Toplama Merkezi Araştırma Raporu
- Serhat Kalkınma Ajansı (2016): Iğdır İli Yatırım Destek ve Tanıtım Stratejisi
- TDV İslâm Ansiklopedisi: Iğdır (şehir)
- Serhat Kalkınma Ajansı: Ardahan tarihçesi
- Kashkaval (Wikiwand)